Đến thành phố 'ổ chuột' lớn nhất Nam Mỹ

Qua những bộ phim về thành phố Rio de Janeiro của Brazil, tôi rất tò mò địa danh Rocinha, khu "ổ chuột" khét tiếng tội phạm nguy hiểm, favela lớn nhất Nam Mỹ. Với mật độ lên tới 50.000 người/km2, Rocinha đã tồn tại gần một thế kỷ bên lề dòng chảy phát triển. Nóc nhà trở thành nơi tương tác xã hội vui vẻ và hiệu quả, Ảnh: B.D.Đ. Một chuyến khám phá thành phố "ổ chuột" này sẽ mở ra những góc nhìn thú vị về favela đặc biệt ở Brazil. Nằm sừng sững trên những sườn dốc, nhìn thẳng xuống khu phố giàu có São Conrado đầy những tòa cao ốc bóng loáng và sân golf xanh mướt, Rocinha hiện ra như một khối kiến trúc khổng lồ, mê cung của những ngôi nhà gạch đỏ xếp chồng lên nhau đến nghẹt thở. Nhìn từ xa, nó giống tác phẩm điêu khắc trừu tượng bám chặt vào vách núi. Nhưng khi bước vào trong, tôi mới thấy đó là một đô thị vận hành với một nhịp độ khủng khiếp, thách thức mọi định nghĩa về quy hoạch chính thống. Lịch sử Rocinha được viết bằng những cuộc di cư. Vào năm 1930, những người lao động nghèo từ vùng nông thôn đông bắc Brazil đổ về Rio de Janeiro tìm kiếm một cuộc đời mới. Khi cánh cửa của các khu nhà ở theo quy hoạch tại Rio đóng sầm trước mặt họ vì chi phí đắt đỏ, người dân nghèo không còn lựa chọn nào khác ngoài việc hướng mắt lên những vách núi cheo leo, nơi được coi là "đất chết" vì địa hình hiểm trở và thiếu hạ tầng kỹ thuật. Qua gần một thế kỷ, mảnh đất chỉ rộng khoảng 1,4 km² này đã thành nhà của một cộng đồng khổng lồ. Những căn nhà ban đầu chỉ là lán trại tạm bợ dần được kiên cố hóa bằng gạch đỏ và xi măng, chồng tầng lên nhau theo sự nảy nở của các thế hệ gia đình. Bất kỳ ai từng len lỏi trong những con hẻm hẹp đến mức hai người đi ngược chiều phải nghiêng vai, hay đứng giữa những đường dây điện chằng chịt như mạng nhện, đều hiểu rằng con số thống kê dân số ở đây chỉ là bề nổi. Vào trong những con hẻm nhỏ, tôi có cảm giác như đang trở lại những ngõ nhỏ Hà Nội thập niên 1980, 1990, mọi thứ đều nén chặt lại. Những con phố ở đây phức tạp tới mức các công ty chuyển phát không dám đi vào mê cung ngõ hẻm không số, người dân tự lập ra hệ thống chuyển phát thư từ dựa trên sự thông thạo từng ngách nhỏ của những người đưa thư địa phương. Họ biết rõ ai đang sống ở đâu, ngay cả khi ngôi nhà đó chỉ là một căn phòng chồng lên một căn phòng khác. Rocinha ngày nay không còn những túp lều tạm bợ ván gỗ mà đã thành một "thành phố gạch đỏ". Hầu hết nhà cửa được xây dựng kiên cố và kỳ lạ. Ngôi nhà này là móng cho ngôi nhà kia, sân thượng gia đình này lại là lối đi cho gia đình khác. Hệ thống kiến trúc này tạo nên diện mạo thị giác đặc trưng như những hình khối nhấp nhô, rực rỡ và lộn xộn, nơi ranh giới giữa không gian riêng tư và công cộng bị xóa nhòa. Tham quan khu vực, chúng tôi được dẫn qua những cầu thang liên thông bất tận, đi qua cả các phòng ngủ, bếp ăn của các hộ dân như đang qua con phố nhiều tầng. Một trải nghiệm rất lạ lùng về sự chật chội. Thế nhưng chính trong sự nén chặt đó, một sức sống mãnh liệt đã trỗi dậy. Mật độ này tạo ra "đô thị đi bộ" hoàn hảo, nơi mọi dịch vụ đều nằm trong tầm tay và mọi góc phố đều luôn rộn ràng tiếng người. Điều này làm tôi thấy có những nét tương đồng văn hóa vỉa hè nước ta. Trận bóng giao hữu của du khách và thanh niên Rocinha trên sân thượng Khác với hình dung về khu "ổ chuột" nghèo nàn, thực tế Rocinha vận hành như một thành phố độc lập với đầy đủ các thiết chế kinh tế phi chính thức cực kỳ hiệu quả. Nơi đây sở hữu hàng trăm ngân hàng, hiệu thuốc đến các tuyến xe buýt riêng phục vụ địa hình dốc. Họ tự tổ chức, từ việc dạy nhạc samba đến các chương trình hỗ trợ y tế cộng đồng. Vì thiếu công viên và quảng trường nên mỗi ban công, mỗi bậc thang hay thậm chí là nóc nhà đều trở thành nơi tương tác xã hội. Đó trở thành những không gian sinh hoạt, qua lại và gặp gỡ giữa những láng giềng. Các gia đình thường hỗ trợ nhau qua mô hình trông trẻ tập thể, nấu ăn chung và chia sẻ nguồn nước hay điện năng. Hầu hết cư dân vừa làm thuê cho các khu nhà giàu lân cận, vừa tự kinh doanh ngay trong khu phố mình. Rocinha hiện nay đã trở thành một điểm đến du lịch đầy tranh cãi nhưng vô cùng hấp dẫn. Du khách quốc tế đổ về đây không phải để xem sự nghèo khổ theo kiểu "vườn thú người", mà để thực sự hiểu cấu trúc xã hội phức tạp và sức sáng tạo của người Brazil. Cũng như bao du khách khác, tôi buộc phải đi cùng hướng dẫn viên là người địa phương để được tận mắt thấy những quán cà phê trên sân thượng có tầm nhìn ra biển xanh ngắt đẹp không kém gì các khách sạn 5 sao. Chúng tôi đã cùng đá bóng với các thanh niên trẻ và trò chuyện với các cô bán hàng tạp hóa vui tính. Ở góc độ phê phán, nhiều nhà quan sát cảnh báo việc biến Rocinha thành một món hàng du lịch. Các tour "tham quan khu ổ chuột" tạo ra cái nhìn phiến diện, biến sự nghèo đói thành trải nghiệm giải trí, trong khi thực tế xã hội bên dưới vẫn đầy rẫy xung đột. Gợi ý thực hành: 1. Theo dõi thông báo từ cơ quan địa phương tại California. 2. Kiểm tra nguồn chính thức trước khi chia sẻ lại thông tin.