Lệ làng giữ rừng nghiến trăm năm nguyên vẹn

Lạng Sơn Rừng nghiến nguyên sinh Đông Đằng được bảo vệ bởi thiết chế cộng đồng với quy ước bất thành văn không được mang thứ gì khỏi rừng, kể cả gỗ mục. "Rừng nghiến nguyên sinh nhân dân tự bảo vệ", tấm biển xi măng phủ rêu mốc được người làng Đông Đằng, xã Bắc Sơn cắm cạnh sơ đồ mô tả vị trí, diện tích rừng của ngành nông nghiệp tỉnh Lạng Sơn lập từ nhiều năm trước. Khu rừng nguyên sinh có 184 cây nghiến, đường kính 0,2-2,04 m tập trung trên núi đá vôi. Ngọn núi nằm trong hệ thống núi đá vôi cổ, cao trung bình 600 m, trải dài ôm trọn thung lũng Bắc Sơn. Dưới chân là Đông Đằng, làng người Tày gốc với 625 nhân khẩu quần tụ trong những nếp nhà sàn. Trưởng thôn Dương Hữu Chung bên tấm biển người dân Đông Đằng tự cắm trước lối lên rừng nghiến. Ảnh: Hồng Chiêu Toàn bộ 13,3 ha rừng nghiến đã được ngành chức năng quản lý, đánh số từ năm 2013. Nghiến thuộc nhóm IIA trong danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm theo phân loại của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Trên thân cây nghiến lớn nhất rừng già chi chít nu gỗ, phần dị dạng hình thành trong quá trình cây sinh trưởng liên quan rối loạn hoặc tổn thương. Nu gỗ cứng, vân cuộn đẹp, thường bị săn lùng chế tác đồ mỹ nghệ hoặc vật phong thủy. Trước khi được đánh số quản lý, khu rừng tồn tại hàng trăm năm cùng lịch sử lập làng. Những cây cổ thụ nguyên vẹn trước hết nhờ luật lệ vô hình nhưng nghiêm khắc của cộng đồng: không được mang ra khỏi rừng thứ gì, kể cả gỗ mục. Trưởng thôn Dương Hữu Chung kể quy ước bắt nguồn từ nếp sống người Tày, khi những hộ dân đầu tiên đến khai khẩn, dựng nhà dưới chân núi. Người Tày biết cây nghiến có bộ rễ khỏe, sống ôm chặt lấy đá có thể ngăn xói lở. Chống sạt lở, đá lăn mùa mưa lũ, dân làng dặn nhau không được chặt cây hay mang lâm sản khỏi rừng. Lời nhắc nhở dần hình thành các quy ước và được duy trì thông qua "hội hiếu"- thiết chế mạnh nhất của làng. Tổ chức hình thành từ nghi lễ truyền thống, chuyên lo tang ma, hiếu hỉ trong làng. Hội hiếu cho thấy đám ma không chỉ là việc riêng của mỗi nhà mà còn cần sự chia sẻ, giúp sức của thân tộc, bản làng. Những gốc nghiến cổ thụ được Tổ bảo vệ rừng thường xuyên kiểm tra hiện trạng, báo cáo về cấp ngành chức năng quản lý. Ảnh: Hữu Chung Hội hiếu quy định không được chặt cây, mang sản vật ra khỏi rừng. Người vi phạm lần đầu phạt nhẹ nhất 500.000 đồng, bị nhắc nhở trước toàn thôn. Không có chuyện vi phạm đến lần thứ ba, bởi chỉ cần tái phạm lần hai, người đó sẽ bị dân làng họp bàn và khai trừ khỏi hội hiếu. Mắc lỗi, người ta vẫn có thể sống ở làng, nhưng đám ma không có người khiêng quan tài, nhà có việc không còn ai giúp. Trên cả tiền bạc hay những quy định hành chính, điều khiến người dân e ngại nhất là bị loại khỏi hội hiếu, đồng nghĩa không còn nhận được tương trợ trong những việc hệ trọng của đời người. Đông Đằng có 138 hộ. Trưởng thôn xòe tay đếm một người Dao, hai người Nùng, 5 người Kinh, còn lại là người Tày, tất cả đều mang họ Dương. Người nơi khác đến thường thắc mắc quan hệ huyết thống, nhưng thực tế họ thuộc nhiều nhánh: Dương Thần, Dương Thời, Dương Văn, Dương Đình, Dương Hữu... Theo luật, sau ba đời có thể kết hôn. Nhưng người Tày ở đây nói "chín đời cũng không lấy" vì người già ngại xưng hô lộn xộn. Sống dựa vào đồng tộc, làng bản, nỗi sợ bị tách khỏi cộng đồng khiến mỗi người đều tuân thủ quy ước chung. "Có dân thì thành làng bản. Nhưng rừng có trước làng. Muốn an cư thì phải giữ rừng. Lời dặn của cha ông truyền đời và tất cả thành viên trong làng đều tự nguyện tuân theo", trưởng thôn 9X kết luận. Một buổi tuần tra của Tổ bảo vệ rừng làng Đông Đằng, xã Bắc Sơn. Video: Hữu Chung Những quy ước hội hiếu nơi này thường trở thành "bản lề" giúp cộng đồng gìn giữ phong tục, xây dựng đời sống văn hóa. Trưởng hội thường là người cao tuổi, có uy tín, do người dân trực tiếp bình bầu. Việc lớn nhỏ của Đông Đằng thường đưa ra tổ chức này bàn bạc, lắng nghe ý kiến người dân trước khi lên các cấp chính quyền. Một phần điều lệ hội hiếu sau này được đưa vào hương ước thôn Đông Đằng, quy định tất cả người dân có trách nhiệm bảo vệ rừng, không chặt cây đốt phá, khai thác trái phép, không săn bẫy động vật. Các hộ không phát rừng làm nương rẫy và có biện pháp chủ động phòng chống cháy rừng mùa khô. Cuối năm họp tổng kết, 138 gia đình đều ký cam kết bảo vệ rừng. "Người lạ gần như không thể tiếp cận để phá hoại rừng hay trộm cây", chị Dương Thị Khuyên, người dân cho biết. Bởi muốn vào rừng phải đi qua làng, nhà dân ở sát chân núi sẽ lập tức báo tin khi phát hiện người lạ lên rừng. Gợi ý thực hành: 1. Theo dõi thông báo từ cơ quan địa phương tại California. 2. Kiểm tra nguồn chính thức trước khi chia sẻ lại thông tin.