Người vi phạm liêm chính khoa học sẽ bị cấm nhận đề tài

Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành hướng dẫn khung về liêm chính khoa học, quy định người vi phạm bị cấm nhận đề tài trong một thời gian, thậm chí vô thời hạn. Quyết định số 2557 do Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành, hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, có hiệu lực từ ngày 25/5. Hướng dẫn đặt ra các yêu cầu về trung thực học thuật, minh bạch dữ liệu và trách nhiệm giải trình trong toàn bộ quá trình. Đây là lần đầu tiên Việt Nam có khung nguyên tắc toàn diện về liêm chính khoa học. Những hướng dẫn này được định hướng là cơ sở để các cơ quan tài trợ, các tổ chức khoa học và công nghệ cụ thể hóa thành quy tắc nội bộ và triển khai áp dụng trong phạm vi tổ chức mình. Phòng thí nghiệm bán dẫn tại TP HCM, tháng 12/2024. Ảnh: Quỳnh Trần Theo hướng dẫn mới, liêm chính khoa học được định nghĩa là các yêu cầu về sự ngay thẳng, trung thực, trách nhiệm, công bằng và minh bạch của cá nhân trong toàn bộ quá trình nghiên cứu. Trong đó, một số hành vi cấu thành vi phạm nghiêm trọng bao gồm ngụy tạo hoặc giả mạo dữ liệu; đạo văn; che giấu xung đột lợi ích hoặc làm sai lệch bản chất nghiên cứu. Đối với hành vi đạo văn, hướng dẫn nêu rõ đây là việc sử dụng ý tưởng, dữ liệu, kết quả, sản phẩm trí tuệ hoặc sao chép nội dung, lời văn, hình ảnh trong các tác phẩm được bảo hộ của người khác hoặc của chính mình dưới danh nghĩa cá nhân mà không thực hiện trích dẫn nguồn trung thực, đầy đủ. Hướng dẫn cho phép các cơ quan tài trợ và tổ chức khoa học công nghệ căn cứ vào đặc thù riêng biệt của từng ngành, từng lĩnh vực để tự quy định tỷ lệ trùng lặp cho phép trong các báo cáo công bố. Cùng với đạo văn, việc "đứng tên hộ" cũng bị siết chặt, khi quy định việc ghi tên tác giả không đúng thực tế hoặc cố tình loại bỏ tên của những người thực sự đóng góp vào công trình là vi phạm liêm chính. Quy định mới cũng lần đầu tiên thiết lập bộ quy tắc ứng xử riêng đối với việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động nghiên cứu khoa học. Theo đó, AI không được dùng để tạo dữ liệu, hình ảnh hay tài liệu tham khảo không có thật; các nội dung do AI tạo ra nhưng chưa được kiểm chứng cũng không được sử dụng làm nguồn tham khảo. Khi thực hiện công bố công trình, tác giả bắt buộc phải khai báo minh bạch, đầy đủ tên công cụ, phiên bản sử dụng cũng như phạm vi can thiệp của AI trong suốt quá trình nghiên cứu, đồng thời phải chỉ rõ những phần nội dung nào được tạo ra hoàn toàn bằng AI. Hướng dẫn nhấn mạnh trí tuệ nhân tạo chỉ được coi là một công cụ hỗ trợ kỹ thuật và người sử dụng phải chịu trách nhiệm pháp lý cuối cùng đối với mọi thông tin, sản phẩm do công nghệ này tạo ra. Hướng dẫn của Bộ Khoa học và Công nghệ cũng nêu rõ các biện pháp phòng ngừa vi phạm, trách nhiệm của các bên trong bảo đảm liêm chính khoa học, đạo đức nghề nghiệp. Theo đó, tùy thuộc tính chất và mức độ hậu quả gây ra, người vi phạm sẽ phải đối mặt với những hình thức xử lý về nhiều mặt. Về mặt học thuật, cá nhân sai phạm buộc phải cải chính, xin lỗi công khai và rút các bài báo hoặc ấn phẩm lỗi ra khỏi hệ thống tạp chí, kỷ yếu hội thảo. Về mặt tài chính, tổ chức chủ trì sẽ tiến hành thu hồi kinh phí nghiên cứu đã cấp và yêu cầu cá nhân hoặc nhóm nghiên cứu hoàn trả toàn bộ số tiền đã nhận liên quan đến sản phẩm vi phạm khi bài báo bị rút hoặc bị kết luận có sai phạm nghiêm trọng. Cơ quan quản lý sẽ áp dụng biện pháp dừng giao quyền chủ trì các nhiệm vụ khoa học công nghệ đang thực hiện, đồng thời không cho phép đăng ký chủ trì hoặc tham gia đề tài mới trong một thời hạn nhất định, có thể là vô thời hạn đối với những trường hợp vi phạm đặc biệt nghiêm trọng. Song song đó, các danh hiệu, giải thưởng và kết quả nghiệm thu liên quan đến công trình sai phạm cũng sẽ bị thu hồi hoặc hủy bỏ. "Không cho phép chủ trì hoặc tham gia thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ vô thời hạn hoặc trong thời gian nhất định", hướng dẫn có đoạn. Một hình thức xử lý khác được đề cập là công khai thông tin người vi phạm. Theo đó, khi vi phạm được xác định là đúng, người vi phạm có thể được cập nhật thông tin lên nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia. Các thông tin được công bố gồm họ tên người vi phạm, đơn vị công tác, chi tiết hành vi và hình thức xử lý. Bộ Khoa học và Công nghệ cũng thiết lập quy trình xác minh nhằm bảo vệ người tố cáo và tránh việc lạm quyền trong môi trường học thuật. Quy trình xem xét phải trải qua các bước từ xác minh sơ bộ, thành lập hội đồng tư vấn gồm các chuyên gia độc lập có chuyên môn phù hợp trước khi đưa ra kết luận cuối cùng. Trong suốt quá trình này, danh tính của người phản ánh và người bị cáo buộc được giữ bí mật tuyệt đối. Người bị cáo buộc được bảo đảm quyền giải trình, khiếu nại theo pháp luật và không bị xem là người vi phạm khi chưa có bằng chứng rõ ràng cùng kết luận chính thức từ người đứng đầu cơ quan có thẩm quyền. Hướng dẫn ban hành trong bối cảnh các chủ đề về liêm chính khoa học gây tranh cãi trên mạng xã hội và nhiều nhà nghiên cứu bị gỡ bài báo khi không ghi tên đầy đủ các thành viên tham gia nghiên cứu, đạo văn... Sau đó các chuyên gia, nhà khoa học đã đề nghị cần xây dựng khung liêm chính khoa học để thống nhất trong quản lý và giám sát. Gợi ý thực hành: 1. Theo dõi thông báo từ cơ quan địa phương tại California. 2. Kiểm tra nguồn chính thức trước khi chia sẻ lại thông tin.