Những đứa trẻ không danh tính

"Thần tài tới, thần tài tới", Anh Thư reo lên khi thấy "khách ruột", người đàn ông trung niên, dáng gầy, thường mua hơn chục tờ vé số của hai mẹ con. Nhưng lần này, ông lẳng lặng đi ngang. Mặt Thư xìu xuống. Mẹ em, chị Nguyễn Thị Thanh (44 tuổi), đã quen với những lần hụt khách như vậy. Chị chở con sang quán khác đông người hơn. Hai mẹ con chia nhau, những quán bia phức tạp, chị Thanh bán, còn Thư len lỏi vào các quán cà phê. "Cuộc sống tốt nhất là lúc người ta mua nhiều, không đuổi mình", Thư đúc kết. Năm 6 tuổi, chị Thanh không xin được cho con gái vào bất kỳ trường tiểu học nào vì không có giấy khai sinh. Thư bắt đầu theo mẹ đi bán vé số từ sáng đến đêm. Cô bé nhanh chóng sõi nghề. Khách thường mua của Thư nhiều hơn mẹ. Có hôm nhận 250 tờ, em bán hết trong một buổi, còn được cho thêm 100.000 đồng. Trong khi bạn bè cùng tuổi bắt đầu tập đọc, tập viết, Thư chỉ gọi được tên vài màu sắc. Hệ đếm đầu tiên của em bắt đầu từ số 10, mệnh giá của một tờ vé số. Muốn tương lai con khác đi, chị Thanh xin cho Thư vào Trung tâm Phát huy Bình Thọ, phường Thủ Đức, TP HCM, nơi dạy học và hỗ trợ hòa nhập xã hội cho trẻ em nghèo, vô gia cư, nhập cư. Thư được nhận, trở thành một trong 32 đứa trẻ tại trung tâm lớn lên trong tình trạng lửng lơ pháp lý. Nhưng nơi này chỉ dạy đến hết lớp 5. Sau đó, học sinh phải ra "trường ngoài", nơi giấy khai sinh vẫn là điều kiện bắt buộc để nhập học. Không muốn số phận con bấp bênh giống mình, chị Thanh tiếp tục xoay xở giấy tờ cho con, nhưng vẫn bế tắc vì quá khứ "cô dâu ngoại tịch". Giấy khai sinh là tấm vé đầu vào để một đứa trẻ tiếp cận đầy đủ hệ thống giáo dục, y tế, tư pháp. Theo Luật Hộ tịch, người thân (cha mẹ, ông bà...) hoặc cá nhân, tổ chức đang nuôi dưỡng trẻ có trách nhiệm đăng ký khai sinh trong 60 ngày kể từ ngày sinh. Việt Nam thuộc nhóm quốc gia có tỷ lệ đăng ký khai sinh cao, đạt 96,6% năm 2024, nhưng vẫn còn những đứa trẻ không danh tính, do gia đình đăng ký muộn hoặc vướng mắc pháp lý của cha mẹ. "Đây là nhóm yếu thế của yếu thế", ông Nhâm Ngọc Hiển, Phó cục trưởng Cục Hành chính tư pháp, Bộ Tư pháp, nhận định. Theo ông, trẻ khó đăng ký khai sinh thường rơi vào các trường hợp hôn nhân có yếu tố nước ngoài, con của người di cư, hoặc trẻ lang thang, cơ nhỡ, không rõ nguồn gốc. "Phá nó đi, sau này không làm được giấy tờ, mày lo cho con kiểu gì", chị Thanh nghe cha gằn giọng qua điện thoại. Từng làm cán bộ ấp ở tỉnh Hậu Giang (nay thuộc TP Cần Thơ), ông hiểu những rắc rối có thể xảy ra trong quá trình làm hộ tịch, khi quá khứ hôn nhân của con gái quá phức tạp. "Con đẻ ra thì để con nuôi, chứ còn mình nó. Giấy tờ được tới đâu hay tới đó", đầu dây bên này, chị Thanh (lúc đó 34 tuổi) nài nỉ xin giữ bào thai thành hình được 6 tháng. Đây là đứa con duy nhất chị còn hy vọng giữ lại được. Chị Thanh thuộc nhóm hơn 32.000 phụ nữ Việt Nam kết hôn với chồng Đài Loan giai đoạn 1994-2000. Gần 10 năm ở nước ngoài, chị có ba con, rồi hôn nhân đổ vỡ. Hai vợ chồng ký giấy ly hôn, nhưng không làm thủ tục tại tòa. Để ba con ở lại với chồng, chị sang Malaysia lao động, rồi bị mất toàn bộ giấy tờ tùy thân và xác nhận ly hôn ngay trước khi về Việt Nam khoảng năm 2011. Được hỗ trợ về nước, chị Thanh trụ lại TP HCM làm thuê, rồi gặp anh Nguyễn Văn Hạnh (59 tuổi). Cuối năm 2016, chị mang thai. Khi ấy, chị mới biết người mình đang quen chưa ly hôn vợ. Gia đình không chấp thuận anh Hạnh. Chị Thanh ở lì trong phòng trọ 15 m2, không dám về quê. Một tháng trước ngày dự sinh, cha chị gọi lại, lần này giọng nhẹ nhàng hơn: "Về đây mà đẻ để cha còn được nhìn mặt cháu, tao có mình nó, gặp chút rồi tao chết cũng vui". Cuối tháng 7/2017, chị một mình về quê, sinh mổ tại Bệnh viện Đa khoa Hậu Giang. Không hỏi ý anh Hạnh, chị cho con mang họ mẹ. Cha chị, người từng phản đối đứa bé, giờ lại tất tả lo cho chị từ tấm bảo hiểm y tế, phục hồi hậu phẫu, đến ngày xuất viện. Cùng lúc đó, ông đang phải chống chọi với căn bệnh tiểu đường giai đoạn cuối, nội tạng suy yếu, mắt mờ dần. Biết không còn sống được bao lâu, ông ráng hoàn thành việc làm khai sinh cho cháu. Trong 6 tháng, ông lên xuống cơ quan hành chính 4 lần, nhưng không thành công. Tháng 2/2018, ông qua đời khi chưa kịp hoàn thành tâm nguyện. Gợi ý thực hành: 1. Theo dõi thông báo từ cơ quan địa phương tại California. 2. Kiểm tra nguồn chính thức trước khi chia sẻ lại thông tin.