Thi sĩ Phạm Thiên Thư - 'rằng xưa có gã từ quan'

Thơ Phạm Thiên Thư vừa tình tự vừa pha màu sắc thiền, là mưa nhỏ sân trường, là chuông chùa xa vắng, là "Hoàng Thị" một thời áo trắng. Nhà thơ Phạm Thiên Thư qua đời chiều 7/5, tại TP HCM, khép lại đời thi sĩ có giọng thơ lạ lùng trong văn học Việt Nam hiện đại, người mơ trong "cõi xưa Hoàng Thị". Tên tuổi ông nhắc nhớ một thời vang bóng của văn chương thơ nhạc Sài Gòn và miền Nam trước năm 1975. Không thể hiểu hết sức lan tỏa của thơ Phạm Thiên Thư nếu tách ông ra khỏi không khí văn nghệ của Sài Gòn ngày ấy, nhất là từ cuối thập niên 1960 đến đầu thập niên 1970. Đó là một đô thị nhiều bất an vì chiến tranh, nhưng đồng thời cũng là một không gian văn hóa sôi động, nơi báo chí, xuất bản, âm nhạc, thi ca, phòng trà, quán cà phê, sân khấu, đại học và các nhóm văn nghệ cùng tạo nên một đời sống tinh thần phong phú. Nhà thơ Phạm Thiên Thư tên thật là Phạm Kim Long, sinh năm 1940, quê nội Thái Bình, quê ngoại Bắc Ninh, sinh sống và hoạt động văn chương ở miền Nam. Ông từng đoạt giải nhất Văn chương toàn quốc năm 1973 với tác phẩm Hậu Kiều, Đoạn trường vô thanh . Ông cũng được công chúng biết đến rộng rãi vì là tác giả của nhiều bài thơ tình nổi tiếng được nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc như Ngày xưa Hoàng Thị, Đưa em tìm động hoa vàng, Gọi em là đóa hoa sầu, Em lễ chùa này . Về sau ông chuyên tâm theo đạo Phật, có các pháp danh là Thích Tuệ Không và Thiên Tuệ Thông. Phạm Thiên Thư đã xuất bản nhiều tác phẩm thơ, có thể kể đến một số tác phẩm tiêu biểu như: Thơ Phạm Thiên Thư (1968), Động hoa vàng (1971), Hội hoa đàm (1971), Ngày xưa người tình (1974), Trại hoa đỉnh đồi (1975), Những lời thược dược (2007), Hát ru Việt sử thi (2009), Lòng đau không tiếng (2017). Thái Thanh hát "Ngày xưa Hoàng Thị" (nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc năm 1971 từ bài thơ cùng tên của Phạm Thiên Thư). Video: Diễm Xưa Productions Nhắc đến Phạm Thiên Thư, trước hết công chúng nhớ ngay đến bài thơ Ngày xưa Hoàng Thị . Có thể nói đây là một trong những thi phẩm đặc biệt của văn học Việt Nam hiện đại, bởi nó không chỉ được đọc như một bài thơ, mà còn được hát lên, được nhớ, được truyền miệng, được đặt vào đời sống như một biểu hiện đáng yêu của tình yêu học trò ngây thơ thưở ban đầu. "Em tan trường về Đường mưa nho nhỏ Chim non giấu mỏ Dưới cội hoa vàng Bước em thênh thang Áo tà nguyệt bạch Ôm nghiêng cặp sách Vai nhỏ tóc dài" Điều làm bài thơ sống lâu bền trong lòng độc giả không nằm ở một câu chuyện tình phức tạp hay bi thương. Trái lại, "Ngày xưa Hoàng Thị" chỉ đơn giản gợi nhắc về một khoảnh khắc của tuổi trẻ với một cô gái tan trường, một chàng trai đi theo, một tình cảm ngập ngừng không kịp nói. Nhưng chính khoảnh khắc ấy lại làm nên sức ngân kéo dài của bài thơ. Có lẽ còn do ai trong số những độc giả từng trải qua tuổi học trò đều có thể bắt gặp thấy chính mình ở những khoảnh khắc tương tự. Ở đó, Phạm Thiên Thư đã nắm bắt được một mỹ cảm ngôn từ. Người con trai trong bài thơ không phải mẫu tình nhân quyết liệt. Anh "đi theo hoài", nhưng bước chân ấy thầm lặng. Anh tìm lời mở nói, nhưng lòng lại "ngập ngừng". Cái hay của Phạm Thiên Thư là ông không biến tình yêu đầu đời thành lời than vãn. Ông giữ nó trong một độ trong trẻo, buồn vừa đủ, đẹp vừa đủ. Vì vậy, tình yêu đầu đời trong thơ ông không đông cứng thành kỷ niệm, mà vẫn cứ lay động mãi như những tán lá sau mưa. Tên "Hoàng Thị" cũng là một hiện tượng thú vị. Nó vừa cụ thể, vừa mơ hồ. Cụ thể vì gợi nhắc đến một người con gái, một bóng dáng, một mối tình với cô gái có tên là Hoàng Thị Ngọ. Mơ hồ vì sau khi đi vào thơ và nhạc, "Hoàng Thị" không còn chỉ là tên riêng nữa. Nó trở thành biểu tượng của tuổi nữ sinh, của một thời áo trắng, của những tình cảm chưa kịp thổ lộ mà đã thành thiên thu. Đoan Trang hát "Ngày xưa Hoàng Thị". Video: Phương Nam Film Phạm Thiên Thư không viết nhiều lời thơ cho tình yêu. Ông chỉ dựng cảnh vật, nhắc đến người, nói về mưa rồi để người đọc tự cảm thấy những rung động còn khuất lấp. Vì thế, bài thơ rất dễ được phổ nhạc bởi trong cấu trúc của nó đã có sẵn nhịp điệu, có điệp khúc, có khoảng lặng. Phạm Duy với trực giác âm nhạc nhạy bén, tinh tế đã thấy ở trong thơ Phạm Thiên Thư những dòng giai điệu có sẵn. Khi đi vào nhạc, "Ngày xưa Hoàng Thị" không mất chất thơ, mà còn có thêm một đời sống khác là đời sống của âm thanh, của giọng hát, của những người trẻ tuổi ở miền Nam thời đó và đi cả vào đời sống của những người trẻ tuổi thuộc những thế hệ về sau. Nhưng Phạm Thiên Thư không chỉ có Ngày xưa Hoàng Thị , mà ông còn có những bài thơ tình lay động độc giả. "Sợi buồn ta cắm riêng ta Bâng khuâng nửa mảnh trăng tà cảm thông Mắt tình em hiện dòng sông Chìm con thuyền nhỏ giữa mông mênh đời. Ngay trong tình yêu, Phạm Thiên Thư đã có ý niệm về một cõi "chiêm mộng". "Đợi em dài một luân hồi Thêm vài giờ nữa mình ngồi có sao Đợi em như đợi chiêm bao Biết đâu chiêm mộng có vào đêm nay" "Bây giờ ta đã gặp nhau Thì xin đừng để nghìn sau ngậm ngùi" Nên có thể nói, Phạm Thiên Thư được độc giả biết đến trước hết nhờ những bài thơ tình trong sáng, hồn nhiên, đầy chất mơ của tuổi trẻ. Nếu Ngày xưa Hoàng Thị là bài thơ dành cho những tình yêu đầu đời nguyên vẹn tinh khôi, thì Động hoa vàng là miền thoát tục. Ở đó Phạm Thiên Thư dựng lên hình ảnh một "gã từ quan", rời bỏ danh lợi, lên non tìm một cõi khác. Hình tượng ấy gợi lại một truyền thống ẩn sĩ phương Đông khi kẻ sĩ chán vòng danh lợi, tìm về núi, về suối, về hoa, về cõi riêng của tâm hồn. Gợi ý thực hành: 1. Theo dõi thông báo từ cơ quan địa phương tại California. 2. Kiểm tra nguồn chính thức trước khi chia sẻ lại thông tin.